รูปพระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่แม่พิมพ์เดียวกันอยู่ในหนังสือ "เบญจภาคี" เล่มใหญ่ปกแข็งหน้า ๑๐๑ เล่มเล็กปกอ่อนหน้า ๑๑๕ ------ เรื่องใหญ่จึงมีหัวข้อสำหรับการพิจารณามาก ------ การศึกษาสิ่งที่มีปรากฎในพระสมเด็จฯทุกองค์จะทำให้เกิดความมั่นใจในการพิจารณาทั้งในวันนี้และวันข้างหน้า ---- สิ่งที่ครอบคลุมในการพิจารณาซึ่งมีในพระสมเด็จวัดระฆังและบางขุนพรหมทุกองค์มี ๒ อย่างคือ (๑)ศิลปการออกแบบและฝีมือการทำแม่พิมพ์ของหลวงวิจารณ์เจียรนัย (ช่างทองหลวงในราชสำนักรัชกาลที่ ๔) ที่ครอบคลุมทุกพิมพ์ทรงและทุกแม่พิมพ์ของแต่ละพิมพ์ทรง ห้าพิมพ์ทรงที่เหมือนกันทั้งของวัดระฆังและบางขุนพรหมได้แก่ พิมพ์ทรงพระประธานหรือพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ทรงเจดีย์ พิมพ์ทรงฐานแซม พิมพ์ทรงเกศบัวตูม พิมพ์ทรงปรกโพธิ์ ของบางขุนพรหมมีเพิ่มอีกสามพิมพ์ทรงได้แก่ พิมพ์ทรงเส้นด้าย พิมพ์ทรงสังฆาฏิและพิมพ์ทรงฐานคู่ ส่วนพิมพ์ทรงเศียรบาตรอกครุฑไม่ใช่งานของหลวงวิจารณ์เจียรนัย (๒)ปูน (หมายถึงเฉพาะปูนไม่รวมมวลสาร) ครอบคลุมทุกเนื้อได้แก่ เนื้อเกสรดอกไม้ เนื้อกระแจะจันทน์ เนื้อปูนนุ่ม เนื้อกระยาสารท เนื้อขนมตุ๊บตั๊บและเนื้อปูนแกร่ง หมายความว่าทุกเนื้อมีปูนอย่างเดียวกัน ในเรื่องของเนื้อไม่มีอะไรที่หนักแน่นและทรงอิทธิพลเท่ากับคำว่าปูนของวัดระฆัง ถ้าปูนไม่ใช่ย่อมไม่ใช่พระสมเด็จวัดระฆังหรือบางขุนพรหม ---- การศึกษา ดูและพิจารณาสิ่งที่ครอบคลุมซึ่งมีปรากฏในพระสมเด็จทุกองค์จะได้ผลการพิจารณาที่แน่นอน ไม่ต่างกัน เสมอๆกัน ได้ผลดีเหมือนกันทุกองค์ ---- การออกแบบและทำแม่พิมพ์ของหลวงวิจารณ์เจียรนัยเป็นลักษณะเฉพาะตัว ไม่มีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับช่างคนใด หรือเหล่าใด เช่น ช่างสิบหมู่ (ปัจจุบันคือกรมศิลปากร) ช่างชาวบ้าน ช่างที่เป็นข้าราชการหน่วยอื่นๆ พระสมเด็จที่สร้างจากแม่พิมพ์ของหลวงวิจารณ์เจียรนัยเป็นพระสมเด็จพิมพ์นิยมและมีราคาแพงทุกยุคทุกสมัย มีประวัติที่สามารถสืบสาวได้ ซึ่งมีผลต่อความศรัทธาเชื่อถือและค่านิยม ------------------------- หัวข้อหลักในการพิจารณาศิลปของหลวงวิจารณ์เจียรนัย -- (๑)ต้องได้ดูและสังเกตพระแท้องค์จริง หรือรูปภาพพระแท้ เปรียบเสมือนว่า การที่จะรู้ว่าใครร้องเพลงเพราะหรือไม่ต้องได้ฟังคนๆนั้นร้องเพลง วาดรูปสวยหรือไม่ต้องได้ดูรูปที่คนๆนั้นวาดก่อน ไม่อาจคิดและตัดสินเอาเองล่วงหน้าได้ -- (๒)ถ้าลากเส้นจากจุดกึ่งกลางลงมาแบ่งพระออกเป็นซีกซ้ายและซีกขวา ส่วนต่างๆในซีกซ้ายจะต่างจากในซีกขวา ไม่มากก็น้อย เช่น หัวเข่าซ้าย/หัวเข่าขวา แขนซ้าย/แขนขวา ซอกแขนซ้าย/ซอกแขนขวา ฯลฯ ความต่างกันนี้เกิดจากความตั้งใจของผู้ออกแบบ (ความตั้งใจทำรู้ได้จากที่เห็นส่วนต่างๆในหลายๆแม่พิมพ์ของแต่ละพิมพ์ทรงว่า มีรูปร่างลักษณะเหมือนกัน คล้ายกัน ) การที่จะนำข้อมูลเรื่องความต่างกันทางซ้ายและขวาไปประกอบการพิจารณานั้น ต้องรู้ว่าต่างกันอย่างไร แค่ไหน (จะละเว้นการสังเกตและพิจารณาความต่างกันทางซีกซ้ายกับซีกขวาไม่ได้) พระเลียนแบบก็ทำต่างเหมือนกันแต่ไม่เหมือนในพระแท้ ความชำนาญและความเชี่ยวชาญอยู่ที่การรู้ความต่าง(สารพัดอย่าง)นี้ด้วย -- (๓)พระสมเด็จวัดระฆังและบางขุนพรหมมีหลายขนาด โดยทั่วไปคือใหญ่ กลาง เล็ก อาจพบที่มีขนาดใหญ่หรือเล็กกว่าปกติที่เคยพบเห็นกันแต่พิมพ์ดูดี ควรตรวจสอบและพิจารณาในเรื่องศิลปและปูน จะช่วยในการตัดสินได้ -- (๔) 'มากเกินไปหรือน้อยเกินไป' ของเรื่องใดเรื่องหนึ่ง(ไม่ว่าจะเป็นเรื่องใด)เป็นสิ่งที่ไม่ปกติ ส่อไปในทางเป็นพระล้อพิมพ์หรือพระเลียนแบบ เช่น ไหล่หนาเกินไป แขนลีบเกินไป ฐานใหญ่เกินไป ระยะห่างระหว่างฐานแคบเกินไป ใบหน้ายาวเกินไป ฯลฯ ความพอดีหรือลักษณะที่เป็นจริงของพระแท้ (ไม่มากหรือน้อยไป) จะรู้ได้จากการได้ดูพระองค์จริงหรือรูปภาพพระแท้มามาก หากได้ดูมากๆแล้วส่วนใหญ่จะรู้หรือสังเกตได้ในทันทีที่เห็น -- (๕) "ขนาดของทุกส่วนเป็นเรื่องสำคัญ" จะละเว้นหรือไม่สังเกตดูส่วนใดส่วนหนึ่งไม่ได้ เพราะขนาดของทุกส่วนเกิดจากความตั้งใจของผู้ออกแบบ ขนาดที่ผิดไปคือปัญหาที่ต้องหาคำตอบว่าเกิดจากอะไร หาไม่ได้คือวางหรือหยุดไว้ก่อน (พระเลียนแบบจะมีหลายส่วนที่ขนาดผิดจากปกติ - ไม่ใช่ผิดแค่ส่วนใดส่วนหนึ่ง) ขนาดมีสองอย่างคือ ก)ขนาดที่เป็นระยะ - มิลลิเมตร เซนติเมตร ข)ขนาดที่เป็นองศาของมุม เช่น ความลาด ความเอียง ความชัน ความดิ่ง อุปกรณ์ที่ใช้คือไม้บรรทัด ไม้โปรแทรกเตอร์ บางอย่างที่ไม่สามารถวัดได้ต้องกะเอาเอง เช่น เอียงประมาณ ๖๐ องศา หรือเอียงประมาณ ๘๐ องศาเกือบเป็นมุมฉาก วัดและกะขนาดบ่อยๆจะเกิดความคุ้นตาและชำนาญในการวัด (แค่เรื่องวัดก็ต้องมีความชำนาญ วัดผิดครึ่งมิลลิเมตรเป็นปัญหาได้) -- (๖)ส่วนสัดเป็นสิ่งสำคัญที่ทำให้พระสมเด็จมีความงดงาม สวยประทับใจกว่าพระสมเด็จอื่นๆทุกวัดรวมทั้งพระเลียนแบบ (จากพจนานุกรม - ส่วนสัดในทางศิลปคือส่วนที่กำหนดขึ้นให้มีความสัมพันธ์กันเพื่อให้เกิดความพอดี) พุทธลักษณะมีขนาดและส่วนสัดใกล้เคียงกับของคนจริง ในเรื่องส่วนสัดมีระยะที่จะวัดได้เหมือนกัน เช่น ระยะจากเส้นซุ้มล่างถึงใต้ตัก และถึงใบหน้า การดูส่วนสัดควรใช้กล้องที่ขยายไม่มากเพื่อดูโครงสร้างได้ ซึ่งจะสามารถเปรียบเทียบระหว่างแต่ละส่วนในเรื่องขนาดและมุม รวมทั้งแนวโค้งต่างๆ หลายส่วนของโครงสร้างเป็นแนวที่เอียง กล้องมีขนาดขยายมากใช้ดูไม่ได้ผลดี (เพื่อให้นึกเห็นภาพว่าส่วนสัดเป็นอย่างไร หลายสิบปีมาแล้วมีส่วนสัดที่คนไทยรู้จักกันดี 36 - 22 - 36 เป็นส่วนสัดขนาดนิยม) -- (๗)มีลักษณะย่อยๆอีกมากที่ต้องสังเกตดู เช่น แนวระหว่างหัวไหล่ (บางแม่พิมพ์เป็นแอ่งกระทะลึก ของบางแม่พิมพ์ตื้นหรือไม่มี) ความโค้งมนของใบหน้า ได้แก่ แบบผลมะตูม แบบป้อม แบบเสี้ยม แบบรูปไข่ ความโค้งของหัวไหล่แต่ละพิมพ์ทรงไม่เหมือนกัน ลำตัวมีแบบผาย แบบกึ่งผาย แบบตัววี ฯลฯ ลักษณะยิบย่อยมากมายเหล่านี้เป็นองค์ประกอบที่ทำให้เกิดเป็นพระที่สวยงาม หลายอย่างมีส่วนสำคัญในการพิจารณาตัดสิน -- (๘)ความประณีตเป็นเอกลักษณ์สำคัญอย่างหนึ่งในงานของหลวงวิจารณ์เจียรนัย (ประณีตหมายความว่า ละเอียดลออ เรียบร้อยสวยงาม สุดบรรจง) ตัวอย่างความประณีตที่พบเห็นทั่วไป เช่น ความประณีตในการตัดเย็บเสื้อผ้าหรู กระเป๋าถือหรู การทอผ้าไหม การทำเครื่องประดับ เป็นต้น ผู้ที่เป็นช่างทองหลวงในราชสำนักต้องมีความประณีตเหนือคนอื่นแน่นอน และสามารถบอกได้ว่าอะไรสวย อะไรไม่สวยตามหลักสากลทางศิลป -- (๙)การดู สังเกตและพิจารณาจริงมีรายละเอียดกว่านี้มาก ซึ่งจะสังเกตและรวบรวมข้อมูลต่างๆได้จากพระแท้องค์จริงและรูปภาพพระแท้ รวมทั้งอาศัยข้อมูลจากตำรา ข้อเขียนและบทความ และจดจำไปเป็นแนวทางของตนเอง อาจเหมือนบ้างหรือไม่เหมือนบ้างกับของคนอื่น แต่เรื่องที่สำคัญคือต้องมีประโยชน์และสามารถนำไปสู่จุดประสงค์คือพระแท้ได้ -- (๑๐)ศิลปครอบคลุมเรื่องพิมพ์ แต่การดูพิมพ์พระสมเด็จหลายสิบปีมานี้มักจะดูแต่ตำหนิหรือจุดสังเกต ดูลักษณะต่างๆที่ไม่ได้เกิดจากแม่พิมพ์ เช่น ดูขอบข้าง ริ้วรอยบนด้านหลัง ซึ่งไม่ละเอียด ไม่แน่ชัด(ว่าใช้ได้หรือไม่ได้) และไม่มีข้อมูลต่างๆมากพอที่จะทำให้รู้และเข้าใจในศิลปของคนๆหนึ่ง ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้เกิดความหมดจด (clearly) ในการตัดสิน