มีหลักฐานที่บันทึกไว้เกี่ยวกับการส่งออกหรือทิ้งขยะอย่างผิดกฎหมายไปยังประเทศอื่น ๆ ของบริษัทที่ชาวจีนเป็นเจ้าของหรือเกี่ยวข้องกับชาวจีน ดร.โสภณ พรโชคชัย ประธาน ศูนย์ข้อมูลวิจัยและประเมินค่าอสังหาริมทรัพย์ไทย บจก.เอเจนซี่ ฟอร์ เรียลเอสเตท แอฟแฟร์ส (AREA)

กรณีที่มีหลักฐานชัดเจนก็เช่นในปี 2569 พบขยะพลาสติกต้องห้ามประมาณ 1,600 ตัน ในตู้คอนเทนเนอร์ 86 ตู้ ในเมืองสีหนุวิลล์ ประเทศกัมพูชา ทางการกัมพูชาได้ทำการสอบสวน บริษัท ชิงเยิน พลาสติกส์ซึ่งถูกระบุว่าเป็นบริษัทสัญชาติจีนที่มีผู้ถือหุ้นเป็นชาวกัมพูชา

ส่วนที่ฟิลิปปินส์ ในปี 2562 ทางการได้จับกุมชาวจีน 2 คน และชาวฟิลิปปินส์ 7 คน ในข้อหาพยายามทิ้งสินค้าผิดกฎหมาย โดยเกี่ยวข้องกับฟอสโฟยิปซัมประมาณ 53,000 ตัน ในจังหวัดซัมบาเลส ในบรรดาผู้ที่ถูกจับกุมมีชาวจีนรวมอยู่ด้วย อย่างไรก็ตามขยะดังกล่าวจะมีต้นกำเนิดมาจาก เกาหลีใต้ดังนั้นจึงไม่ใช่ขยะของจีนที่ถูกส่งออกไปจากประเทศจีน

โดยทั่วไปแล้ว เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประเทศกัมพูชา อินโดนีเซีย มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ ไทย และเวียดนาม ต่างเคยประสบปัญหาการนำเข้าขยะผิดกฎหมาย และได้ส่งสินค้าคืนไปยังประเทศต้นทางแล้ว บางกรณีเกี่ยวข้องกับบริษัทจีน แต่หลายกรณีเกี่ยวข้องกับบริษัทและขยะที่มาจากที่อื่น

ที่จริงแล้ว จีนเองก็เป็นหนึ่งในจุดหมายปลายทางหลักของโลกสำหรับขยะจากต่างประเทศ มานานหลายทศวรรษ ต่อมาทางการจีนได้ออกข้อจำกัดที่เข้มงวดมากขึ้นเรื่อยๆ จนกระทั่งถึงจุดสูงสุดใน นโยบาย "ดาบแห่งชาติ" ในปี 2561 ซึ่งห้ามการนำเข้าขยะหลายประเภท ส่งผลให้การไหลเวียนของขยะทั่วโลกเปลี่ยนทิศทางไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นอย่างมาก

ทั้งนี้ก่อนปี 2561 สหรัฐอเมริกา/ยุโรป/ญี่ปุ่น ส่งขยะพิษไปยังจีนเพื่อการรีไซเคิล/การแปรรูป หลังจากการบังคับใช้มาตรการจำกัดของจีน สหรัฐอเมริกา/ยุโรป/ญี่ปุ่น ก็ส่งขยะพิษไปมาเลเซีย/ไทย/อินโดนีเซีย/เวียดนาม/กัมพูชา/ฟิลิปปินส์โดยมักผ่านเครือข่ายการค้าที่ซับซ้อน ตามรายงานการทบทวนการค้าขยะของอาเซียนฉบับล่าสุดระบุว่า ประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้หลายประเทศต้องส่งขยะที่นำเข้าอย่างผิดกฎหมายกลับไปยังประเทศต้นทาง

สำหรับบริษัทจีน ก็มีหลักฐานที่ชัดเจนว่า บริษัทที่ชาวจีนเป็นเจ้าของกำลังเข้ามามีส่วนร่วมในธุรกิจนำเข้าขยะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยเฉพาะอย่างยิ่งการรีไซเคิลพลาสติก กรณีของกัมพูชาที่กล่าวถึงข้างต้นเป็นตัวอย่างที่ชัดเจน แต่ใช่ว่าจะผิดกฎหมายเสมอไป โดย

1. บริษัทที่ชาวจีนเป็นเจ้าของส่งออกขยะอย่างผิดกฎหมายมีหลักฐานยืนยันในบางกรณี

2. บริษัทจีนจัดตั้งโรงงานรีไซเคิล/แปรรูปขยะในต่างประเทศ พบเห็นได้กว้างขวางกว่ามาก และไม่จำเป็นต้องผิดกฎหมายเสมอไป

3. การขนส่งขยะจากต่างประเทศมายังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แล้วนำไปแปรรูปโดยโรงงานที่จีนเป็นเจ้าของ ก็เกิดขึ้นเช่นกัน แต่ขยะเหล่านั้นอาจมีต้นกำเนิดมาจากสหรัฐอเมริกา ยุโรป ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ เป็นต้น (มาทิ้งที่จนก่อน จึงส่งออกไปประเทศอื่น)

จากการศึกษาทางวิทยาศาสตร์ในบริษัทจีน 161,599 แห่ง พบว่าในปี 2015 การค้าระหว่างประเทศเกี่ยวข้องกับ ขยะอันตรายที่เกิดขึ้นภายในประเทศจีนถึง 26.6 ล้านตันโดยประมาณ 31% ของขยะดังกล่าวเกี่ยวข้องกับการผลิตสินค้าที่ส่งออกไปบริโภคในต่างประเทศกล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ผู้บริโภคต่างชาติสามารถก่อให้เกิดขยะอันตรายในประเทศจีนได้ผ่านทางห่วงโซ่อุปทาน โดยการขนส่งขยะทางกายภาพ จากจีนสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้/แอฟริกา/ประเทศอื่นๆ

คำถามต่อมาก็คือ โรงงานที่ชาวจีนเป็น เจ้าของ นำเข้าขยะเข้ามาในประเทศไทยหรือไม่? มีหลักฐานที่บันทึกไว้ว่าโรงงานในประเทศไทยที่ชาวจีนเป็นเจ้าของหรือเกี่ยวข้องกับชาวจีนได้นำเข้าขยะจากต่างประเทศ รวมถึงวัสดุที่ทางการไทยจัดประเภทว่าเป็นอันตรายหรือผิดกฎหมาย อย่างไรก็ตาม การกล่าวว่าโรงงานจีนทั้งหมดที่นำเข้าวัสดุรีไซเคิลนั้นนำเข้า “ขยะพิษ” นั้นไม่ถูกต้อง

1. ฉะเชิงเทรา — ธุรกิจรีไซเคิลที่ชาวจีนเป็นเจ้าของ ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2568 ทางการไทยได้ดำเนินการกับ บริษัท ชุนยิป อินเตอร์เนชั่นแนล (ประเทศไทย) ที่เมืองพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา และได้จับกุมชาวจีน 2 คน เจ้าหน้าที่กล่าวว่า บริษัทดังกล่าวเกี่ยวข้องกับการสอบสวนคดี ลักลอบนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์ผิดกฎหมาย รวมถึงการขนส่งผ่านด่านแหลมฉบัง โดยได้ยึด ตู้คอนเทนเนอร์ 10 ตู้ ซึ่งบรรจุขยะอิเล็กทรอนิกส์ประมาณ 256 ตัน

2. ชลบุรี — โรงงานรีไซเคิลที่ลงทุนโดยชาวจีน ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2568 กรมโยธาธิการของประเทศไทยได้เข้าตรวจสอบ บริษัท เจียเซ็ง พลาสติก จำกัด และ บริษัท ติงซิง (ไทย-จีน) เมทัล จำกัด ในอำเภอหนองรี จังหวัดชลบุรี โดยโรงงานทั้งสองแห่งดำเนินการโดย นักลงทุนชาวจีนร่วมกับหุ้นส่วนชาวไทยเจ้าหน้าที่พบหลักฐานพบวัตถุต้องสงสัยจำนวน300 ตัน ที่โรงงานพลาสติกเจียเซิง และอีก 250 ตัน ที่ติงซิง

3. “ฝุ่นสีแดง” — กรณีที่อาจร้ายแรงกว่า ประเทศไทยยังได้ตรวจสอบการนำเข้า "ฝุ่นแดง" (ฝุ่นแดง) ที่ผิดกฎหมาย ซึ่งมีโลหะหนักปนอยู่ด้วย กรมทรัพย์สินทางปัญญา (DIW) รายงานว่า บริษัทแห่งหนึ่งในจังหวัดปทุมธานี นำเข้าผงสีน้ำตาล จำนวน 36 ตู้คอนเทนเนอร์ หลังจากการตรวจสอบ เจ้าหน้าที่พบว่าผงดังกล่าวมีโลหะหนักปนอยู่ และจัดเป็นวัตถุอันตรายตามกฎหมายไทยและอนุสัญญาบาเซิล จึงต้องส่งคืนไปยังประเทศต้นทาง

โดยสรุปแล้วโรงงานในประเทศไทยที่ชาวจีนเป็นเจ้าของหรือมีความเกี่ยวข้องกับชาวจีน มีส่วนเกี่ยวข้องกับการนำเข้าและแปรรูปขยะจากต่างประเทศ และทางการไทยได้เปิดเผยกรณีที่เกี่ยวข้องกับขยะอิเล็กทรอนิกส์และวัสดุอันตรายที่ผิดกฎหมาย นโยบายที่สำคัญที่สุดสำหรับประเทศไทยจึงไม่ใช่แค่การลงทุนจากจีนเท่านั้น แต่เป็น เรื่องที่ว่าระบบการออกใบอนุญาต ศุลกากร และการติดตามของเสียของประเทศไทยสามารถระบุแหล่งที่มาที่แท้จริงและการกำจัดขั้นสุดท้ายของของเสียที่นำเข้าได้หรือไม่โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อมีการสกัดโลหะมีค่าและทิ้งกากพิษที่มีมูลค่าต่ำไว้ในประเทศไทย